Zgodnie z treścią przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2025 r. poz.1208) zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku oraz inne świadczenia przewidziane w tej ustawie (określane łącznie jako świadczenia rodzinne, wymienione w art. 2 tej ustawy) przysługują obywatelom polskim oraz w szczególnych przypadkach, cudzoziemcom. Aby móc ubiegać się o taki zasiłek należy spełnić dwa warunki. Po pierwsze być rodzicem, opiekunem prawnym lub faktycznym dziecka, ewentualnie osobą uczącą się. Po drugie należy wykazać odpowiedni dochód, który wylicza się poprzez zsumowanie dochodów wszystkich członków rodziny, a następnie podzielenie tak otrzymanej kwoty przez liczbę członków rodziny. Podstawowe kryterium dochodowe wskazane w tym zakresie w ustawie to obecnie 674 zł na osobę, kwota ta ostatnio została ogłoszona w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2024 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2024 r. poz.1238).
Pojawia się wątpliwość czy do tak wyliczonej kwoty należy wliczać dochód małżonka pozostającego w faktycznej separacji, w sytuacji, gdy co prawda nie został orzeczony rozwód (przykładowo proces sądowy jest w trakcie), ale strony nie zamieszkują ze sobą i nie utrzymują żadnego kontaktu. Niestety, konstrukcja art. 3 pkt 16 wspomnianej ustawy wskazuje na konkretne osoby należące do rodziny i nie pozwala na branie pod uwagę faktycznych relacji ich łączących przy ocenie przynależności do rodziny w rozumieniu tej ustawy. Takie stanowisko poparł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 stycznia 2025 r. sygn. I OSK 405/23. W związku z tym, bez względu na relacje faktyczne łączące małżonków oraz trwające postępowanie rozwodowe, małżonkowie są traktowani jako rodzina i dochody ich obojga będą brane pod uwagę przy obliczaniu spełnienia kryterium niezbędnego do otrzymania świadczeń rodzinnych. Należy w szczególności zwrócić uwagę na sytuację, gdy jedno z małżonków pobiera świadczenie, a drugie, pozostające w separacji faktycznej nie poinformuje pierwszego z nich, że podjęło pracę, z której dochód powoduje przekroczenie określonego do otrzymania zasiłku kryterium dochodowego, wspomnianego powyżej. W takim przypadku organ administracji może nakazać zwrot nienależnie pobranego zasiłku w odpowiedniej części, począwszy od dnia podjęcia zatrudnienia. Na koniec należy podkreślić, że inna sytuacja miałaby miejsce w przypadku separacji formalnej orzeczonej przez sąd – wtedy dochody drugiego z małżonków nie są wliczane do limitu rodziny. (por. m.in. wyrok WSA z 20 czerwca 2012 r sygn. II SA/Po 267/12). Orzeczenie formalnej separacji przez Sąd ma zatem znaczenie dla określania prawa do pobierania świadczenia rodzinnego w postaci zasiłku rodzinnego i dodatków.