Postępowanie o separację, podobnie jak postępowanie rozwodowe, nie ogranicza się wyłącznie do rozstrzygnięcia o dalszym statusie małżonków. W określonych przypadkach sąd może również orzec o sposobie korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania, a wyjątkowo – nakazać eksmisję jednego z małżonków.
Podstawę prawną stanowi art. 613 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do orzekania o wspólnym mieszkaniu w sprawach o separację stosuje się odpowiednio 58 § 2 k.r.o. Oznacza to, że również w wyroku orzekającym separację sąd może – na żądanie drugiego małżonka – nakazać eksmisję współmałżonka, jeżeli swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.
Przesłanka ta podlega ścisłej wykładni. Zarówno orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak i sądów powszechnych wskazuje, że eksmisja w postępowaniu rodzinnym ma charakter wyjątkowy
i może zostać orzeczona jedynie w sytuacjach szczególnie drastycznych. Za takie zachowania uznaje się przede wszystkim stosowanie przemocy fizycznej lub psychicznej, uporczywe nadużywanie alkoholu połączone z agresją, groźby, znęcanie się nad członkami rodziny czy inne zachowania powodujące realne zagrożenie dla bezpieczeństwa domowników. Sam konflikt małżeński, utrata więzi emocjonalnej czy trudności we wspólnym funkcjonowaniu nie stanowią wystarczającej podstawy do orzeczenia eksmisji.
Należy podkreślić, że orzeczenie eksmisji nie następuje z urzędu. Konieczne jest zgłoszenie wyraźnego żądania przez małżonka oraz wykazanie okoliczności uzasadniających zastosowanie tego szczególnego środka. Ciężar udowodnienia rażąco nagannego postępowania drugiego małżonka spoczywa na stronie zgłaszającej taki wniosek.
Istotne znaczenie ma również charakter prawa do lokalu. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że regulacja zawarta w art. 58 § 2 k.r.o., stosowana odpowiednio w sprawach o separację, dotyczy przede wszystkim wspólnie zajmowanego mieszkania i nie może prowadzić do pozbawienia małżonka prawa do lokalu stanowiącego jego wyłączną własność lub przysługującego mu z innego wyłącznego tytułu prawnego.
W praktyce oznacza to, że osoba doświadczająca przemocy lub innych szczególnie nagannych zachowań współmałżonka nie jest pozbawiona ochrony już na etapie postępowania o separację. Odpowiednio sformułowany pozew lub odpowiedź na pozew mogą obejmować żądanie eksmisji, co pozwala sądowi kompleksowo uregulować sytuację mieszkaniową stron. W przypadkach, gdy przesłanki z art. 58 § 2 k.r.o. nie zostaną spełnione lub zastosowanie tego przepisu jest wyłączone, możliwe pozostaje dochodzenie eksmisji na podstawie odrębnych przepisów prawa cywilnego lub ustawy o ochronie praw lokatorów – w zależności od charakteru tytułu prawnego do lokalu i okoliczności konkretnej sprawy.
Celem wstępnej oceny zasadności formułowania takiego żądania w toku sprawy o separację zaleca się skonsultowanie sprawy z kancelarią prowadzącą sprawy cywilne i rodzinne oraz karne, w zależności od faktycznych podstaw do orzeczenia eksmisji małżonka niezbędna może być wiedza i doświadczenie procesowe na gruncie różnych postępowań w celu sformułowania i udokumentowania wniosku mającego szanse powodzenia przed Sądem.